Eylül’ün açık bir öğleden sonrasında İstanbul’da başınızı kaldırıp gökyüzüne bakarsanız, bazen yüzlerce leyleğin kanat çırpmadan, dev bir girdap gibi döne döne yükseldiğini görürsünüz. Çoğu İstanbullu bu manzarayı fark etmeden geçip gider. Oysa Boğaz, Avrupa ile Afrika arasında yolculuk eden süzülen kuşlar için dünyanın en önemli darboğazlarından biridir. Bu yazıda Boğaz kuş göçünün neden burada yoğunlaştığını, hangi türlerin hangi aylarda geçtiğini, yıllar içinde yapılan sayımların neler söylediğini ve bu gösteriyi kendi gözünüzle nasıl izleyebileceğinizi anlatıyoruz.
Neden Boğaz? Süzülen Kuşların Denizle İmtihanı
Leylekler, kartallar, şahinler ve akbabalar gibi iri kuşlar uzun yolculuklarda kanat çırparak değil, süzülerek ilerler. Güneşin ısıttığı karadan yükselen sıcak hava sütunları, yani termaller, onları yüzlerce metre yukarı taşır; kuş bu yüksekliği kaybede kaybede bir sonraki termale doğru kayar. Bu yöntem çok az enerji harcatır ama tek bir şartı vardır: altında kara olmalıdır. Deniz yüzeyi gün içinde karanın ısındığı gibi ısınmadığı için su üzerinde güçlü termaller oluşmaz.
Bu yüzden Doğu ve Orta Avrupa’dan Afrika’ya giden süzülen kuşlar Akdeniz’i ya da Karadeniz’i geniş bir cepheden aşmak yerine, denizin en dar olduğu noktaları ararlar. Batıda Cebelitarık, doğuda ise İstanbul Boğazı bu rolü üstlenir. Kuzey–güney doğrultusunda yaklaşık 33 kilometre uzanan, en dar yerinde 700 metreyi biraz aşan Boğaz, iki kıtayı neredeyse kanat çırpmadan geçmeye imkân verir. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi’nden Zeynel Arslangündoğdu’nun çalışmasında da vurgulandığı gibi, göçmen kuşlar Türkiye üzerinden Avrupa ile Afrika arasındaki en kısa deniz geçişlerini tercih eder ve Boğaz bu hattın kilit noktasıdır.
Boğaz’ı geçen kuşlar Anadolu’yu boydan boya katederek Akdeniz’in doğu kıyısına, oradan da Orta Doğu ve Doğu Afrika üzerinden kışlama alanlarına ulaşır. Yani İstanbul semalarında gördüğünüz bir leylek, birkaç hafta sonra Afrika’nın savanlarında olabilir.
Önemli Doğa Alanı: Ormanlar da Göçün Parçası
Boğaz, uluslararası ölçekte “Önemli Doğa Alanı” (Key Biodiversity Area) olarak tanımlanmıştır. Alanın sınırları yalnızca su yolunu değil, iki yakadaki ormanları da kapsar ve yaklaşık 553 kilometrekarelik bir bölgeyi içine alır. Avrupa yakasındaki Belgrad Ormanı ile Anadolu yakasındaki Polonezköy Tabiat Parkı, göçmen kuşların geceyi geçirdiği konaklama alanlarıdır. Leylekler ise şehrin dışındaki tarlalarda zaman zaman binlerce bireylik gruplar halinde dinlenir.
Bu bilgi göçü anlamak için önemlidir: Kuşlar Boğaz’ı bir anda geçip gitmez. Hava kötüleştiğinde, rüzgâr ters estiğinde ya da akşam termaller zayıfladığında bu ormanlarda bekler, sabah hava ısınınca yeniden yükselirler.
Hangi Türler, Hangi Aylarda Geçiyor?
Boğaz’dan yirmiden fazla yırtıcı kuş türü kaydedilmiştir. Göç iki dönemde yaşanır: ilkbaharda Afrika’dan Avrupa’ya kuzey yönlü, sonbaharda ise Avrupa’dan Afrika’ya güney yönlü. Sonbahar göçü genellikle daha kalabalık ve daha görünürdür; çünkü o dönemde yılın ilk göçünü yapan genç kuşlar da sürülere katılır.
| Tür | Sonbaharda en yoğun dönem | Dikkat çeken özellik |
|---|---|---|
| Ak leylek | Ağustos sonu – Eylül başı | Binlerce bireylik “girdaplar” halinde termalde yükselir |
| Kara leylek | Eylül | Ak leylekten çok daha az sayıda, genellikle küçük gruplar |
| Küçük orman kartalı | Eylül ortası ve sonu | Boğaz sayımlarında çoğu zaman en kalabalık yırtıcı |
| Arı şahini | Ağustos sonu – Eylül | Arı ve eşek arısı larvalarıyla beslenen bir yırtıcı |
| Şahin (Buteo) | Eylül – Ekim | Kalabalık geçen, sık görülen orta boy yırtıcı |
| Yaz atmacası | Eylül | Sonbaharda kalabalık sürüler; ilkbaharda Boğaz’da nadir |
| Yılan kartalı | Eylül | Havada asılı kalıp yerdeki sürüngenleri kollar |
İlkbahar göçünde ise sıralama değişir. Ak leylekler ve küçük orman kartalları Mart sonunda, arı şahinleri ise Mayıs başında yoğunlaşır. Bu fark türlerin beslenme biyolojisiyle ilgilidir: Arı şahini, besin kaynağı olan böcek kolonileri canlanmadan kuzeye dönmekte acele etmez.
Sayımlar Ne Söylüyor? Yarım Asırlık Bir Kayıt
Boğaz’daki kuş göçü bilim insanlarının ilgisini uzun zamandır çekiyor. Büyük Çamlıca Tepesi’nde 1930’lardan 1970’lere uzanan sayımlar, bölgenin önemini ilk kez rakamlarla ortaya koydu. 1960’ların ortasından 1970’lerin başına uzanan dönemin sonbahar sayımlarında 338 binden fazla ak leylek, yaklaşık 33 bin şahin, 25 binden fazla arı şahini, 19 bine yakın küçük orman kartalı ve 8 binden fazla kara leylek kaydedildi. 1990 yılının Eylül ayında ise aynı gün Çamlıca’da 11.703, Sarıyer’de 11.379 küçük orman kartalı sayıldı; iki noktada aynı kuşların sayılmış olabileceği de not edildi.
Daha yakın dönemde yapılan ölçümler de tabloyu tamamlıyor:
- Sonbahar 2007, Büyük Çamlıca: 1–30 Eylül arasında yapılan sayımda 27 türden 34.346 süzülen kuş kaydedildi. Küçük orman kartalı toplamın üçte birini oluşturdu; onu ak leylek, yaz atmacası ve şahin izledi. Leylekler ayın ilk yarısında, yırtıcılar ikinci yarısında baskındı.
- İlkbahar 2006, Sarıyer–Rumelifeneri arası: 18 Mart–31 Mayıs arasında tek bir gözlem noktasından 100.051 süzülen kuş sayıldı; bunların 51.958’i ak leylekti. Araştırmacılar tek noktanın göç cephesinin tamamını göremediğini, gerçek sayının daha yüksek olduğunu belirtti.
- İlkbahar 2007: İstanbul Kuş Gözlem Topluluğu’nun izlemesinde 44 binden fazla ak leylek ve 23 binden fazla şahin kaydedildi; nesli tehlike altındaki bozkır kartalı ve küçük akbabanın da Boğaz’ı geçiş noktası olarak kullandığı belgelendi.
Bu rakamları birbiriyle doğrudan karşılaştırmak kolay değildir. Sayım süreleri, gözlem noktaları, gözlemci sayısı ve dürbün–teleskop teknolojisi dönemden döneme farklıdır. Örneğin 2006 çalışmasının yazarları, eski sayımlarda şahin ve küçük orman kartalı gibi türlerin ayırt edilmesinin zor olduğunu, bugünkü yüksek rakamların kısmen daha iyi tanımlama rehberleri ve optik araçlarla açıklanabileceğini belirtiyor. Bu yüzden bilim insanları uzun soluklu, aynı yöntemle yapılan ve birden fazla noktayı aynı anda kapsayan sayımların önemini vurguluyor.
Bir Gün İçinde Göç: Saat Kaçta Bakmalı?
Süzülen kuşların takvimi kadar günlük saati de termallere bağlıdır. 2007 sonbahar sayımında kuşların yaklaşık yüzde 77’si 11.00 ile 15.00 arasında geçti. Yırtıcılar en çok 13.00–14.00, leylekler ise 14.00–15.00 arasında görüldü. Sabahın erken saatlerinde hava henüz ısınmadığı için kuşlar konakladıkları ormanlarda bekler; akşamüstü termaller zayıflayınca da yeniden yere iner.
Hava durumu da belirleyicidir. Aynı sayımda yağmurlu iki gün boyunca neredeyse hiç kuş geçmedi; yağmurun ardından gelen ilk açık günde ise tek günde 7 binden fazla kuş sayıldı. Kötü havada bekleyen kuşlar, hava açınca topluca yola çıkar.
Göçü İzlemek İçin Pratik Rehber
Boğaz kuş göçünü izlemek için uzman olmanız gerekmez. Biraz sabır ve doğru zamanlama yeterlidir:
- Yer: Anadolu yakasında Büyük Çamlıca Tepesi en bilinen gözlem noktasıdır ve toplu taşımayla ulaşılabilir. Avrupa yakasında Sarıyer ve kuzeyindeki tepeler de iyi gözlem alanlarıdır.
- Takvim: Leylekler için Ağustos sonu ve Eylül’ün ilk yarısı, yırtıcı çeşitliliği için Eylül ortası ve sonu en iyi zamandır. İlkbaharda Mart sonu ve Nisan başı da güzel sürprizler sunar.
- Saat: Öğleye doğru gidin, 11.00–15.00 arasını hedefleyin.
- Ekipman: Basit bir dürbün yeterlidir. Şapka, su ve güneş gözlüğü almayı unutmayın; saatlerce gökyüzüne bakacaksınız.
- Hava: Yağmurlu ve çok kapalı günlerde şansınız düşüktür. Yağmurdan sonraki ilk güneşli gün çoğu zaman en verimli gündür.
- Saygı: Tarlalarda ya da ağaçlarda dinlenen leylek sürülerine yaklaşmayın; göç sırasında her uçuş kuşa enerji kaybettirir.
Göç yolculuğu yalnızca İstanbul’u değil, tüm Anadolu’yu ilgilendirir. Örneğin Kayseri’deki Sultan Sazlığı da göçmen kuşların konakladığı önemli duraklardandır. Fırat kıyısında yeniden çoğalma mücadelesi veren Birecik kelaynakları ise göçmen kuşların ne kadar kırılgan olabileceğini hatırlatan bir başka örnektir.
Göçmen Kuşları Neler Bekliyor?
Binlerce kilometrelik yolculuk zaten zordur: Kuşlar yorgunluk, kötü hava ve besin kıtlığıyla mücadele eder. Buna insan kaynaklı bazı riskler de eklenir. Leylekler ve iri yırtıcılar için en iyi bilinen risklerden biri enerji nakil hatlarına çarpma ve elektrik çarpmasıdır; geniş kanatlı kuşlar direklere konarken iki iletkene aynı anda değebilir. Dünyanın pek çok yerinde kuş dostu direk tasarımları ve iletkenlere takılan görünürlük işaretleri bu riski azaltmak için kullanılıyor.
Konaklama alanlarındaki rahatsızlık, yaşam alanlarının daralması ve yasa dışı avcılık da göçmen kuşlar için uluslararası ölçekte bilinen tehditlerdir. Bireysel olarak yapabileceklerimiz basit: Dinlenen kuşları rahatsız etmemek, yaralı bir leylek ya da yırtıcı gördüğümüzde ona kendimiz müdahale etmek yerine bölgedeki yaban hayatı kurtarma merkezine veya Doğa Koruma ve Milli Parklar birimlerine haber vermek ve gözlemlerimizi kuş gözlem platformlarına kaydederek bilimsel izlemeye katkıda bulunmak.
Sık Sorulan Sorular
Boğaz kuş göçü en iyi hangi ayda izlenir?
Sonbaharda Ağustos sonundan Ekim başına kadar göç sürer. Leylekler için Eylül’ün ilk yarısı, yırtıcı kuş çeşitliliği için Eylül’ün ikinci yarısı en verimli dönemdir.
Leylekler neden daire çizerek uçuyor?
Leylekler yükselen sıcak hava sütunu içinde dönerek irtifa kazanır. Yeterince yükseldiklerinde süzülerek bir sonraki termale geçerler. Gökyüzünde gördüğünüz dönen leylek kümeleri aslında bir “asansöre” binmiş kuşlardır.
Göçmen kuşlar Karadeniz’in üzerinden neden doğrudan uçmuyor?
Leylek ve kartal gibi süzülen kuşlar enerjilerini termallerden alır. Deniz üzerinde güçlü termaller oluşmadığı için uzun deniz geçişleri onları kanat çırpmaya zorlar ve çok yorar. Bu yüzden karayı takip eder, denizi en dar yerinden geçerler.
Yaralı bir göçmen kuş bulursam ne yapmalıyım?
Kuşu beslemeye ya da suya zorlamaya çalışmayın. Mümkünse havalandırmalı bir kutuya alıp sessiz, karanlık bir yerde tutun ve en yakın yaban hayatı rehabilitasyon merkezine ya da Doğa Koruma ve Milli Parklar birimine haber verin. Yırtıcı kuşların pençeleri ve leyleklerin gagası yaralayıcı olabilir; eldiven kullanın.
Kaynaklar
- Arslangündoğdu, Z. (2011). Autumn-2007 Migration of Soaring Birds Across the Bosphorus. İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi 61(2)
- Üner ve ark. Spring migration of soaring birds over the Bosphorus, 2006. Sandgrouse 32(1), OSME
- Arslangündoğdu ve ark. (2018). Soaring bird migration research at the Bosphorus Strait. Applied Ecology and Environmental Research
- Key Biodiversity Areas: Bosphorus (741)
- Doğa Derneği: Bosphorus Key Biodiversity Area
- BirdForum Opus: Istanbul and the Bosphorus
Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; veteriner hekim muayenesinin, teşhisinin veya tedavisinin yerini tutmaz. Hayvanınızın sağlığıyla ilgili her durumda bir veteriner hekime danışın. Sorumluluk reddi
Yayın:
evcil.tv editör ekibi; evcil hayvanlar, sokak hayvanları, doğa ve hayvan hakları üzerine veteriner fakülteleri, resmî kurumlar ve bilimsel yayınlar gibi güvenilir kaynaklara dayalı içerikler hazırlar. Her yazı yayından önce editör kontrolünden geçer.