Kuş

Birecik Kelaynakları: Fırat Kıyısında Yok Olmanın Eşiğinden Dönüş

Kıyıda toplu hâlde duran kelaynak (Geronticus eremita) kolonisi

Birecik kelaynakları bir zamanlar binlerceydi, 1989’da doğada tek kuş kalmadı. Yüzyıllık komşuluğun, çöküşün ve bugünkü yarı yabani koloninin hikâyesi.

Şanlıurfa’nın Birecik ilçesinde, Fırat’ın batı kıyısındaki kalker yamaçlarda her şubat sonunda tuhaf görünümlü bir kuş yeniden belirir: tüyleri güneşte yeşile ve mora çalan siyah bir gövde, çıplak ve kırmızımsı bir baş, ensede dağınık bir tüy yelesi ve aşağı doğru kıvrılan uzun, kırmızı bir gaga. Bu kuş kelaynaktır. Bir zamanlar binlercesi Birecik’in damlarında ve kayalıklarında yuva yapan kelaynaklar, yirminci yüzyılın ikinci yarısında yabani hâlde neredeyse tamamen kayboldu. Bugün ise Birecik’teki yarı yabani koloni, dünyada bu türü yaşatan iki önemli merkezden biri. Bu yazıda kelaynağın Birecik’le yüzyıllık komşuluğunu, nasıl yok olmanın eşiğine geldiğini ve bugün nasıl yaşatıldığını anlatıyoruz.

Kelaynak Nasıl Bir Kuş?

Kelaynak (Geronticus eremita), ibisgiller ailesinden, kaz büyüklüğünde bir kuştur. Adını tüysüz başından alır; Batı dillerinde de “kel ibis” (northern bald ibis) ya da Almanca’da “Waldrapp” diye bilinir. Uzaktan bakınca sade siyah görünür, ama yakından ve güneş altında tüylerinin bronz-yeşil ve mor yansımalarla parladığı fark edilir. Yaşlı bireylerde ense tüyleri uzayarak dağınık bir yele oluşturur; bu görüntü kuşa biraz “huysuz ihtiyar” havası verir.

Kelaynaklar kayalık yamaçlarda, çıkıntılarda ve kaya oyuklarında koloni hâlinde yuva yapar. Beslenmek için ise yuvadan kilometrelerce uzaklaşıp açık arazide, otlaklarda ve tarla kenarlarında gagalarını toprağa daldırarak böcek, larva, örümcek, salyangoz ve küçük sürüngenler arar. Tek eşlidirler ve çiftler uzun yıllar birlikte kalır.

Özellik Bilgi
Bilimsel adı Geronticus eremita
Boy / kanat açıklığı Yaklaşık 70–80 cm / 125–135 cm
Ağırlık Yaklaşık 1–1,3 kg
Yumurta sayısı Genellikle 2–4
Kuluçka süresi Yaklaşık 4 hafta
Yuvadan ayrılma Yumurtadan çıktıktan 45–50 gün kadar sonra
Beslenme Böcekler ve larvaları, diğer omurgasızlar, küçük omurgalılar
Ömür Doğada ortalama 10–15 yıl; bakım altında 20 yılı aşabilir
Koruma durumu (IUCN) Tehlike altında (EN); 2018’e kadar “kritik tehlikede” (CR) sınıfındaydı

Birecik ve Kelaynak: Yüzyıllık Bir Komşuluk

Birecik kolonisi bilim dünyasına 1879’da bir İngiliz ornitologun kayıtlarıyla girdi; ancak yöre halkı kuşu çok daha eskiden tanıyordu. Yirminci yüzyılın ilk yarısında Birecik’te yaklaşık 500 çiftin ürediği tahmin ediliyor. 1953’te yapılan ilk ayrıntılı sayımda yavrularla birlikte yaklaşık 1.300 kelaynak kaydedildi. Kuşlar yalnızca kayalıklarda değil, eski evlerin damlarında ve duvar çıkıntılarında da yuva yapıyor, insanlarla iç içe yaşıyordu.

Kelaynakların her yıl kışı güneyde geçirip baharda geri dönmesi, Birecik’te baharın habercisi sayılırdı. Kaynaklarda, kasabanın kuşların dönüşünü bir gün süren şenliklerle karşıladığı anlatılır. Yörede kelaynakların göç yolunda hacılara yol gösterdiğine dair bir inanış da aktarılır; kuşun kutsal sayılması ve ona dokunulmaması bu inanışlarla ilişkilendirilir. Bu bağ, Türk kültüründeki hayvanlara saygı geleneğinin yerel bir yansımasıdır; konunun daha geniş çerçevesini Türklerin Hayvan Sevgisi yazımızda bulabilirsiniz.

Bir Koloninin Çöküşü: Kronoloji

Birecik kolonisinin hikâyesi, bir türün ne kadar hızlı kırılabileceğini gösteren ders niteliğinde bir örnektir. Çöküşün tek bir nedeni yoktur; birbirine eklenen etkenler küçük bir popülasyonu adım adım sınıra getirmiştir.

Yıl Gelişme
1879 Birecik kolonisi bilimsel kayıtlara geçti.
1953 İlk ayrıntılı sayım: yavrularla birlikte yaklaşık 1.300 kuş.
1956–1959 Bölgede çekirge ve sivrisinekle mücadele amacıyla yoğun tarım ilacı uygulandı; kaynaklara göre koloninin yaklaşık yarısı zehirlenerek öldü ve sonraki on yılı aşkın sürede çok az yavru yetişti.
1967 Yaklaşık 50 üreyen çift kaldı.
1972 Üreyen çift sayısı 26’ya, toplam sayı 60 civarına indi.
1973 Saha gözlemleri, yumurta ve yavru kayıplarının büyük kısmının yuvaların konutlara çok yakın olmasından ve rahatsız edilmeden kaynaklandığını gösterdi.
1977 Birecik’te kelaynak üretme istasyonu kuruldu; çalışmalar 2 ergin ve 9 yavruyla başladı.
1982 Doğada yalnızca altı çift kaldı.
1989–1990 Göçten dönen son yabani kuşlar da kayboldu; Türkiye’de göçmen yabani kelaynak popülasyonu sona erdi.

Kaynaklar, zehirlenmenin yanında yuva çıkıntılarının dar olması, yumurtaların düşüp kırılması, kuşların göç yolunda elektrik hatlarına çarpması ve avlanma gibi etkenleri de sayar. Esaret altında yetiştirilen ilk kuşların doğaya salındıktan sonra göç etmeyi ve yiyecek bulmayı öğrenemediği de görüldü. Yani sorun yalnızca kuş sayısı değil, kuşların atalarından öğrendiği göç bilgisinin kopmasıydı.

Bugün: Yarı Yabani Bir Koloni

Birecik’teki kelaynaklar bugün “yarı yabani” olarak tanımlanır. 1977’den bu yana sürdürülen üretme çalışmaları, Doğa Koruma ve Milli Parklar birimlerinin yönetiminde devam ediyor. Uygulama kabaca şöyle işler:

  • Şubat–mart: Üreme dönemi başında kuşlar geniş kafeslerden doğaya bırakılır. 2026’da salım 14 Şubat’ta yapıldı.
  • Bahar: Kuşlar istasyon çevresindeki kayalıklarda, yapay yuva kutularında ve doğal oyuklarda yuva kurar; beslenmek için Fırat kıyısındaki arazilere dağılır.
  • Haziran–yaz sonu: Göç dönemi yaklaşınca kuşlar yeniden kontrollü alanlara alınır. Amaç, göç yolunda yaşanabilecek kayıpları önlemektir.
  • Kış: Kuşlar kafeslerde bakılır ve beslenir.

Bu yöntem sayesinde koloni büyüdü. 2020’de toplam sayı 241 olarak açıklandı. Haziran 2026’da yapılan açıklamalara göre o yıl 66 yavru dünyaya geldi ve toplam kuş sayısı 334’e ulaştı. Son yıllarda kontrollü göç denemeleri de sürüyor: 2021’de 15, 2022–2024 arasında her yıl 30, 2025’te 45 kuş göçe bırakıldı. 2023’te GPS vericisi takılan kuşlardan birinin sinyali Suudi Arabistan’dan alındı. Bu veriler, kuşların hangi rotayı kullandığını ve nerelerde zorlandığını anlamak için büyük önem taşıyor.

Uzun vadeli hedef, koloninin kendi kendine yetecek büyüklüğe ulaşması ve kuşların yeniden düzenli olarak göç edebilmesidir. Ancak göç bilgisi kuşaktan kuşağa aktarılan bir davranış olduğu için bu, dünyanın her yerinde kelaynak koruma çalışmalarının en zor halkası olarak görülüyor.

Dünyada Kelaynak: Birecik’in Yeri

Kelaynak bir zamanlar Kuzey Afrika’dan Orta Doğu’ya, hatta Orta Avrupa’nın Alp bölgelerine kadar yayılıyordu. Avrupa’daki popülasyonlar yüzyıllar önce ortadan kalktı; tarihî kaynaklarda Salzburg’da 1504 tarihli bir koruma fermanından söz edilir. Bugün türün durumu kabaca şöyle:

Bölge Durum
Fas (Souss-Massa ve Tamri) Dünyadaki en büyük yabani popülasyon; 2019’da yaklaşık 700 kuş. Göç etmeyen, yerleşik kuşlar.
Türkiye (Birecik) Yarı yabani koloni; 2026 itibarıyla 334 kuş. Doğu (göçmen) kelaynak soyunun en önemli temsilcisi.
Suriye (Palmira) 2002’de keşfedilen küçük göçmen koloni; kuşların kışı Etiyopya yaylalarında geçirdiği uydu izlemeyle belirlendi. Sonraki yıllarda bu kolonide kuş kalmadığı bildirildi.
Avrupa (Avusturya, Almanya, İtalya ve diğerleri) Bakım altında yetiştirilen kuşlarla yeniden doğaya kazandırma projeleri; bazı kuşlara göç rotası öğretiliyor.

Birecik kuşlarının ayrı bir önemi var: Fas’taki kuşlar yerleşikken, Birecik kolonisi tarihsel olarak göç eden doğu soyunu temsil eder. Bu nedenle Birecik’teki her yeni yavru, türün genetik ve davranışsal çeşitliliğinin korunmasına katkı sağlıyor.

Birecik’te Kelaynak Görmek İsteyenlere Öneriler

Birecik, kuş gözlemcileri için yalnızca kelaynakla değil, Fırat vadisinin zengin kuş varlığıyla da ilgi çekici bir duraktır. Benzer bir doğa gezisi için Sultan Sazlığı yazımıza da göz atabilirsiniz. Kelaynakları görmeye gidecekseniz şu noktalar işinize yarayabilir:

  • Zamanlama: Kuşların serbest uçtuğu dönem kabaca şubat sonundan haziran sonuna kadardır. Mart–mayıs arası kur, yuva yapımı ve yavru besleme dönemidir.
  • Mesafe: Yuvalara yaklaşmayın; bu türün tarihinde rahatsız edilmenin ne kadar büyük kayıplara yol açtığını gördük. Dürbün ve teleobjektif kullanın.
  • Besleme yok: Kuşlara yiyecek atmayın; düzenli ve uygun beslenmeleri istasyon tarafından sağlanır.
  • Flaş ve drone kullanmayın: Özellikle kuluçka döneminde ani ışık ve gürültü kuşları yuvadan uzaklaştırabilir.
  • Bilgi alın: Ziyaret saatleri ve kurallar için istasyondaki görevlilere danışın.

Sık Sorulan Sorular

Kelaynak sadece Türkiye’de mi yaşıyor?

Hayır. En büyük yabani popülasyon Fas’tadır. Türkiye’deki Birecik kolonisi ise yarı yabani koşullarda yaşatılan, tarihsel olarak göçmen doğu soyunu temsil eden önemli bir kolonidir. Avrupa’da da yeniden doğaya kazandırma projeleri bulunur.

Kelaynaklar neden kışın kafeste tutuluyor?

Göç yolunda kayıp riski yüksek olduğu ve kuşların göç rotası bilgisi kesintiye uğradığı için. Kuşlar üreme döneminde serbest bırakılır, göç dönemi yaklaşınca kontrollü alanlara alınır. Son yıllarda sınırlı sayıda kuş, GPS vericileriyle izlenerek göçe bırakılıyor.

Kelaynak neden “kel”?

Erişkin kuşların başında ve yüzünde tüy yoktur; çıplak deri kırmızımsı-pembe tonlardadır. Bu görünüm türün Türkçe ve birçok yabancı dildeki adına kaynaklık eder. Genç kuşların başında ise kısa, gri-kahve tüyler bulunur.

Birecik’teki kelaynak sayısı artıyor mu?

Evet. 1980’lerin sonunda doğada tek bir yabani kuş kalmamışken, istasyondaki çalışmalarla sayı 2020’de 241’e, 2026’da 334’e ulaştı. Ancak tür hâlâ küresel ölçekte tehlike altındadır ve koloninin sürdürülebilir bir göç düzenine kavuşması zaman alacaktır.

Kaynaklar

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; veteriner hekim muayenesinin, teşhisinin veya tedavisinin yerini tutmaz. Hayvanınızın sağlığıyla ilgili her durumda bir veteriner hekime danışın. Sorumluluk reddi

Yayın:

evcil.tv editör ekibi; evcil hayvanlar, sokak hayvanları, doğa ve hayvan hakları üzerine veteriner fakülteleri, resmî kurumlar ve bilimsel yayınlar gibi güvenilir kaynaklara dayalı içerikler hazırlar. Her yazı yayından önce editör kontrolünden geçer.

Yorum yapmak için tıklayın

Yanıt Bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Are you human? Please solve:Captcha


En Çok Okunanlar

Yukarı