Kuş

Kapadokya Güvercinlikleri: Bağları Besleyen Boyalı Kuş Evleri

Kapadokya Güvercinlikleri: Bağları Besleyen Boyalı Kuş Evleri

Kapadokya ve Kayseri vadilerindeki güvercinlikler, yüzyıllarca bağları besleyen ‘koğa’ gübresinin kaynağıydı. Yapılarını, boyalı cephelerini ve neden sessizleştiklerini anlatıyoruz.

Kapadokya denince akla önce peri bacaları, kaya kiliseleri ve gün doğumunda gökyüzünü dolduran balonlar gelir. Oysa vadilerde yürürken kayalığın tepesine yakın, sıra sıra dizilmiş küçük kare deliklere ve bu deliklerin çevresindeki soluk kırmızı, beyaz desenlere dikkat edenler bambaşka bir hikâyeye tanık olur. Bunlar güvercinliklerdir: yüzyıllar boyunca Anadolu köylüsünün bağını, bahçesini ve geçimini besleyen, insan ile kuş arasındaki en akıllıca ortaklıklardan birinin taş kayıtları. Bu yazıda Kapadokya ve Kayseri çevresindeki güvercinliklerin neden yapıldığını, nasıl çalıştığını, üzerlerindeki süslemelerin ne anlattığını ve bugün neden sessizleştiklerini anlatıyoruz.

Güvercin Neden Beslenirdi? Cevap Bağlarda

Kapadokya’nın toprağı, binlerce yıl önce Erciyes, Hasandağı ve Göllüdağ gibi volkanlardan saçılan kül ve tüflerden oluşur. Bu yumuşak, gözenekli zemin üzüm, kayısı ve sebze yetiştirmeye elverişlidir ama organik madde bakımından fakirdir. Bölge insanı bu açığı kapatmak için en verimli doğal gübrelerden birine yöneldi: güvercin dışkısı. Osmanlı döneminde “koğa” adıyla bilinen bu gübre, Erciyes Üniversitesi’nden Gonca Büyükmıhçı’nın çalışmasına göre yaklaşık yüzde 25 organik madde, yüzde 2 azot ve yüzde 1 fosforik asit içerir. Azot ve fosfor, asmanın sürgün ve meyve vermesi için en çok ihtiyaç duyduğu besinler arasındadır.

Bu bilgi yeni değildir. Bizans dönemine ait tarım derlemesi Geoponika, güvercin gübresini en iyi gübre olarak anar ve diğer kuş ve ahır gübreleriyle karıştırılıp bir süre bekletilmesini önerir. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi’nden Nilüfer Peker’in 2023 tarihli makalesi, Bizans Kapadokyası’ndaki güvercinliklerin tam da bu amaçla, bağ ve bahçelerin gübre ihtiyacını karşılamak için yapıldığını vurgular. Gübre o kadar değerliydi ki Osmanlı arşivlerinde yabancı alıcıların taleplerine ve satış kayıtlarına rastlanır.

Kayseri çevresinde koğanın bir başka önemli kullanım alanı vardı: meyvesinden sarı boya elde edilen cehri. 19. yüzyılda Avrupa’ya ihraç edilen bu bitkinin tarlaları güvercin gübresiyle beslenirdi. Diyarbakır yöresinde ise aynı yapılara “borhane/boranhâne” denir ve gübre ünlü karpuz tarlalarında kullanılırdı.

Bir Güvercinlik Nasıl Çalışır?

Sistemin zekâsı, kuşun doğasını anlamakta yatar. Evcil güvercinin atası olan kaya güvercini (Columba livia) doğada yalçın kayalıklardaki oyuk ve çatlaklarda yuva yapar. Kapadokya vadilerinin yamaçları bu kuş için zaten ideal bir yaşam alanıydı; köylüler ona yalnızca daha güvenli ve düzenli bir “apartman” sundu. Güvercinler gündüz özgürce dışarıda beslenir, akşam güvenli yuvalarına döner ve gübrelerini içeride bırakırdı. Kuş kafeste tutulmaz, beslenmesi için ayrıca çaba gerekmezdi; karşılığında köylü yılda bir kez içeri girip birikmiş gübreyi toplardı.

Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi’nden sanat tarihçisi Savaş Maraşlı’nın 2019 tarihli çalışması bu yapıların temel parçalarını şöyle tarif eder:

  • Giriş delikleri: Vadiye bakan cephenin üst kısmında, genellikle sıra hâlinde açılmış küçük kare delikler. Güvercin geçebilir, büyük yırtıcılar giremez.
  • İnsan girişi: Gübreyi boşaltmak için açılan, çoğu zaman taş ve çamurla kapatılan ayrı bir kapı.
  • Tüneklik (taka): İç duvarlara oyulmuş, yaklaşık 25–30 cm genişliğinde ve 15–20 cm derinliğinde sıra sıra nişler. Her biri bir yuva yeridir.
  • Gübre haznesi: Ortada gübrenin biriktiği bölüm; bazı örneklerde kayaya oyulmuş su kapları da bulunur.
  • Kaygan cephe: Alçı, yumurta akı ve kireç karışımıyla sıvanan dış yüzeyler, yılan ve gelincik gibi tırmanan avcıların yuvaya ulaşmasını zorlaştırırdı.

Pek çok güvercinlik sıfırdan yapılmadı. Terk edilmiş kiliseler, manastır odaları, mahzenler ve özellikle Bizans döneminden kalma şarap işlikleri zamanla güvercinliğe dönüştürüldü. Bölgedeki çok sayıdaki şarap işliğinin varlığı da güvercinlik geleneğinin bağcılıkla ne kadar iç içe olduğunu gösterir.

Güvercinleri yuvaya çekmek için kullanılan yöntemlere dair en eski ipuçlarından biri de bölgeden gelir: 4. yüzyılda Kayseri’de yaşamış din adamı Basileios’un bir mektubunda, evcilleştirilmiş bir güvercinin kanatlarının hoş kokulu yağla sürülüp salındığı ve kokunun peşinden gelen yabani kuşların sahibinin güvercinliğine yerleştiği anlatılır. Bu benzetme, güvercin besleme geleneğinin bölgede ne kadar eski olduğunu gösteren değerli bir tanıklıktır.

Üç Bölge, Üç Tip: Karşılaştırma

Orta Anadolu’daki güvercinlikler tek tip değildir. Kaya yapısı ve yerel ustalık geleneği, her bölgede farklı bir mimari doğurmuştur.

Bölge Yerel adı Yapı tipi Öne çıkan özellik
Nevşehir vadileri (Uçhisar, Göreme, Zelve, Soğanlı, Çat, Üzengi) Güvercinlik Kayaya oyma; kaya oyma + kâgir; serbest kâgir Cephesi boyalı süslemeli, çok katlı örnekler
Kayseri – Gesi, Salkuma ve Efkere vadileri Burç Tüfe oyulmuş yer altı haznesi + üstünde taş kule Kare, dikdörtgen, yuvarlak, eliptik planlı kuleler
Diyarbakır yöresi Borhane / boranhâne Kâgir yapılar Gübre karpuz tarlalarında kullanılırdı

Kayseri’deki burçlar ayrı bir mimari mucizedir. Vacit İmamoğlu, Mustafa Korumaz ve Çağrı İmamoğlu’nun ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi’nde yayımlanan çalışmasına göre yalnızca Salkuma ve Efkere vadilerinde yaklaşık bin güvercin kulesi bulunur. Her birimin altında tüfe oyulmuş, kabaca 5×5 ya da 5×7 metre boyutlarında, duvarları yüzlerce niş ile kaplı bir hazne; üstünde ise moloz veya kesme taştan örülmüş bir kule yer alır. Yazarlar bu yapıları “Anadolulu ustaların taşla yazdığı şiirler” olarak niteler ve büyük olasılıkla son üç yüzyılda inşa edildiklerini düşünür.

Cephelerdeki Resimler: Kuşa Davet mi, Sanat mı?

Nevşehir güvercinliklerinin en çarpıcı yanı, giriş deliklerinin çevresine yapılan boyalı süslemelerdir. Beyaz bir zemin üzerine çoğunlukla kırmızı, siyah, mavi ve yeşil renklerle çizilen motifler dört grupta toplanabilir:

  • Geometrik: çarkıfelek ve rozetler, zikzaklar, balık pulu desenleri
  • Bitkisel: vazodan çıkan karanfiller, sıra sıra servi ağaçları
  • Figürlü: atlılar, kılıç kalkan oyuncuları, deve süvarileri
  • Eşya: nargileler, kandiller, sehpalar

Boyalar da tamamen yereldi. Maraşlı’nın derlediği bilgilere göre yeşil için ceviz, sarı için cehri, koyu kırmızı için kuru üzüm, pembe için soğan kabuğu, kahverengi için kızılağaç kabuğu kullanılır; parlaklık için karışıma inek idrarı eklenirdi. Kısacası bir güvercinliğin cephesi, bağın, bahçenin ve ahırın ürünleriyle boyanırdı.

Vazolu karanfil ve servi gibi motifler 18. yüzyıl üslubunu, nargile tasvirleri ise 19. yüzyılı işaret eder; bazı cephelerde Osmanlıca “maşallah” gibi yazılar ve tarihler bulunur. Bu yüzden süslemeler genel olarak 18. ile 20. yüzyıllar arasına tarihlenir. Beyaz zeminin ve canlı renklerin güvercinlerin yuvayı uzaktan fark etmesine yardım ettiği düşünülür. Ama harcanan emek, bunun yalnızca pratik bir iş olmadığını da gösterir: köyün yerel ressamları bu cepheleri kendi dünyalarını, mizahlarını ve gündelik hayatlarını anlatmak için birer tuval gibi kullanmıştır.

Güvercinlikler Neden Sessizleşti?

Güvercinliklerin çöküşü, 19. yüzyılın sonunda Avrupa’da başlayan bir kimya devrimiyle ilişkilidir. Sentetik boyaların yaygınlaşması, cehri ihracatını bitirdi ve Büyükmıhçı’ya göre cehri üretimi 1930’ların sonunda tamamen terk edildi. Ardından gelen kimyasal gübreler, koğanın ekonomik değerini de ortadan kaldırdı. Köylü artık yılda bir kez yamaca tırmanıp gübre toplamaya ihtiyaç duymuyordu. Bakımsız kalan yapılar erozyona, yağmura ve dona teslim oldu; güvercinlerin çoğu yuvalarını terk etti ya da vadilerde serbest yaşamaya devam etti.

Kayseri’de yapılan bir saha araştırması tablonun boyutunu gösteriyor: incelenen 130 serbest duran güvercinlikten 32’si yıkık, 47’si onarım bekliyor, 41’i ise iyi durumda; bunlara 12 kaya oyma örnek eklenir. Aynı çalışma, vadilerdeki 127 güvercinliğin korunması gerekli kültür varlığı olarak tescil edildiğini ve büyük çoğunluğunun özel mülk olduğunu belirtir. Nevşehir’de ise Bizans dönemine tarihlenebilecek örneklerin neredeyse tamamı sonraki kullanımlar ve erozyon nedeniyle özgün cephesini kaybetmiştir.

Türkiye’de Bugün: Güvercinlikleri Nerede, Nasıl Görebilirsiniz?

Bu mirasın en kolay görülebileceği yer, Göreme ile Uçhisar arasında uzanan ve adını yüzlerce kaya oyma güvercinlikten alan Güvercinlik Vadisi‘dir. Vadi, 1985’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren “Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kayalık Alanları” içinde yer alır ve yürüyüş rotası olarak ziyaret edilebilir. Kırmızı Vadi, Zelve, Soğanlı ve Mustafapaşa (Üzengi Deresi) çevresi de süslemeli örnekler açısından zengindir. Kayseri’de ise Gesi, Salkuma ve Efkere vadileri, taş kuleleriyle bambaşka bir manzara sunar.

Ziyaret ederken aklınızda bulunsun:

  • Güvercinliklere girmeye veya tırmanmaya çalışmayın; yumuşak tüf kolay ufalanır, hem yapı hem siz zarar görebilirsiniz.
  • Boyalı cephelere dokunmayın; doğal pigmentler kolayca silinir.
  • Hâlâ kullanılan yuvalarda kuluçkadaki kuşları ürkütmemek için sessiz ve mesafeli olun.
  • Pek çok yapı özel mülktür; tarlalara ve bağlara izinsiz girmeyin.
  • Fotoğraf için en iyi ışık sabah ve ikindi saatleridir; boyalı detaylar için yakınlaştırma özellikli bir lens işinizi kolaylaştırır.

Güvercinlikler, Anadolu’da hayvanlarla kurulan ilişkinin yalnızca merhametle değil, karşılıklı faydayla da şekillendiğini gösteren güzel bir örnek. Bu geleneğin şehirlerdeki zarif bir akrabası da cami duvarlarına yapılan kuş köşkleridir; onları Osmanlı Kuş Evleri yazımızda anlatmıştık. Anadolu’daki hayvan sevgisinin daha geniş tarihine ise Türklerin Hayvan Sevgisi yazımızdan göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Güvercinlikler güvercin eti için mi yapılmıştı?

Kapadokya ve Kayseri’deki araştırmalar, yapıların asıl amacının gübre üretimi olduğunu gösteriyor. Güvercinler serbestçe dolaşır, gübre yılda bir toplanırdı. İsrail’in Negev bölgesindeki Bizans dönemi güvercinlikleri üzerine yapılan arkeolojik bir çalışma da benzer bir sonuca varmış ve tek bir güvercinliğin 1.200–1.600 kuşla yılda 12–15 ton gübre üretebileceğini hesaplamıştır.

Güvercinlikler ne kadar eski?

Güvercin besleme geleneği bölgede en az Bizans dönemine uzanır. Ancak bugün cephe süslemeleriyle gördüğümüz örneklerin büyük bölümü 18.–20. yüzyıllara tarihlenir; Kayseri’deki burçların da çoğunun son üç yüzyılda yapıldığı düşünülmektedir.

Güvercinliklerde hâlâ güvercin yaşıyor mu?

Bazılarında evet. Ancak gübre toplanmadığı ve bakım yapılmadığı için çoğu yapıda kuş sayısı azalmış, güvercinler vadilerde serbest yaşamaya devam etmiştir.

Güvercin gübresi bugün de kullanılabilir mi?

Organik tarımda kullanılabilir, ancak azotu yüksek olduğu için olgunlaştırılmadan veya diğer gübrelerle karıştırılmadan bitkiye doğrudan verilmesi yakabilir. Bizans kaynaklarındaki karıştırıp bekletme önerisi bu yüzden bugün de geçerlidir. Kuş dışkısıyla çalışırken eldiven ve maske kullanmak, tozunu solumamak önemlidir.

Kaynaklar

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; veteriner hekim muayenesinin, teşhisinin veya tedavisinin yerini tutmaz. Hayvanınızın sağlığıyla ilgili her durumda bir veteriner hekime danışın. Sorumluluk reddi

Yayın:

evcil.tv editör ekibi; evcil hayvanlar, sokak hayvanları, doğa ve hayvan hakları üzerine veteriner fakülteleri, resmî kurumlar ve bilimsel yayınlar gibi güvenilir kaynaklara dayalı içerikler hazırlar. Her yazı yayından önce editör kontrolünden geçer.

Yorum yapmak için tıklayın

Yanıt Bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Are you human? Please solve:Captcha


En Çok Okunanlar

Yukarı